İş güvencesinden yararlanma şartları (İş Kanunu m. 18):
1. İşyerinde **en az 30 işçi** çalışıyor olması
2. İşçinin **en az 6 ay kıdeminin** bulunması
3. **Belirsiz süreli** iş sözleşmesiyle çalışılması
4. İşçinin **işveren vekili** konumunda olmaması
Bu kapsamdaki işçinin iş sözleşmesi, işçinin yeterliliği, davranışları veya işletmenin gerekleri gibi **geçerli bir nedene** dayanılarak feshedilebilir.
İşe İade Davası
İş güvencesi kapsamında olan işçi, feshin geçersizliği iddiasıyla **işe iade davası** açabilir (İş Kanunu m. 20).
**Süre:** Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren **1 ay** içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculuk sonuç vermezse, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren **2 hafta** içinde dava açılmalıdır.
**Dava sonuçları (m. 21):**
- Feshin geçersizliğine karar verilirse, işveren işçiyi **1 ay içinde** işe başlatmak zorundadır.
- İşe başlatılmayan işçiye **4 ila 8 aylık ücret** tutarında tazminat ödenir (işe başlatmama tazminatı).
- Ayrıca, boşta geçen süre için **en çok 4 aylık ücret** ve diğer hakları ödenir.
Fazla Çalışma (Fazla Mesai)
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar **fazla çalışma** sayılır (İş Kanunu m. 41). Fazla çalışma ücreti, normal saat ücretinin **%50 zamlı** halidir.
Fazla Çalışma Kuralları
- Yılda en fazla **270 saat** fazla çalışma yaptırılabilir.
- Fazla çalışma için işçinin **yazılı onayı** gerekir.
- İşçi isterse fazla çalışma ücreti yerine **serbest zaman** kullanabilir (her 1 saat fazla çalışma = 1,5 saat serbest zaman).
- **Gece çalışmasında** (20:00-06:00) fazla çalışma yaptırılamaz.
- 18 yaşından küçük işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.
Fazla Sürelerle Çalışma
Haftalık 45 saatten az çalışma kararlaştırılan işyerlerinde, 45 saate kadar yapılan çalışmalar **fazla sürelerle çalışma** olup %25 zamlı ücret ödenir.
Yıllık Ücretli İzin
En az 1 yıl çalışmış işçilere yıllık ücretli izin verilir (İş Kanunu m. 53):
- **1-5 yıl** arası çalışma: 14 gün
- **5-15 yıl** arası çalışma: 20 gün
- **15 yıl ve üzeri** çalışma: 26 gün
- **18 yaşından küçük** ve **50 yaşından büyük** işçiler: En az 20 gün
**Önemli kurallar:**
- Yıllık izin hakkından vazgeçilemez; izin ücreti paraya çevrilemez (iş sözleşmesi devam ederken).
- İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin günleri **ücret olarak** ödenir.
- Yıllık izin ücreti alacağında zamanaşımı **5 yıldır**.
Hafta Tatili ve Ulusal Bayram Çalışması
- İşçi, 7 günlük zaman diliminde kesintisiz **en az 24 saat** dinlendirilir (İş Kanunu m. 46).
- Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçiye, çalışılan her gün için **bir günlük ücreti ek olarak** ödenir (İş Kanunu m. 47).
- İşçi, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmak istemezse buna zorlanamaz.
Mobbing (İşyerinde Psikolojik Taciz)
Mobbing, işyerinde sistematik olarak uygulanan psikolojik baskı, yıldırma ve taciz davranışlarıdır. Doğrudan İş Kanunu'nda "mobbing" terimi geçmese de TBK m. 417 (işçinin kişiliğinin korunması) ve Anayasa m. 17 (kişi dokunulmazlığı) kapsamında değerlendirilir.
Mobbing Türleri
- **Dikey mobbing (yukarıdan aşağıya):** Amirin astına uyguladığı baskı
- **Yatay mobbing:** Aynı seviyedeki çalışanlar arasında
- **Dikey mobbing (aşağıdan yukarıya):** Astların üste uyguladığı baskı
Mobbing Durumunda Haklar
- İşçi, İş Kanunu m. 24/II kapsamında **haklı nedenle fesih** yapabilir ve kıdem tazminatı alabilir.
- **Maddi ve manevi tazminat** davası açılabilir (TBK m. 417).
- İşverene **ALO 170** hattı üzerinden şikayette bulunulabilir.
- Yargıtay kararlarıyla mobbing durumunda ispat yükü kolaylaştırılmıştır; işçinin mobbingin varlığına ilişkin **güçlü emareleri** göstermesi yeterlidir.
Ücret ve Ücretin Korunması
Ücret Ödeme Kuralları
- Ücret en geç **ayda bir** ödenir (İş Kanunu m. 32).
- Ücret **Türk Lirası** ile ödenir.
- 5 ve üzerinde işçi çalıştıran işyerlerinde ücret **banka hesabına** yatırılmak zorundadır.
- Ücretin zamanında ödenmemesi halinde işçi, **mücbir sebep** dışında, 20 gün geçince iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir (İş Kanunu m. 34).
Ücret Kesintileri
İşveren, işçi ücretinden ancak kanunda belirtilen nedenlerle kesinti yapabilir: gelir vergisi, SGK primi, icra kesintisi gibi. Bunun dışında **ceza olarak ücret kesintisi** yapılması halinde, kesinti tutarı işçinin 2 günlük ücretini aşamaz (İş Kanunu m. 38).
Çalışma Süreleri
- Haftalık çalışma süresi en çok **45 saattir** (İş Kanunu m. 63).
- Günlük çalışma süresi, ara dinlenme hariç en çok **11 saat** olabilir.
- Taraflar anlaşarak haftanın çalışılan günlerine farklı süre dağıtabilir (**denkleştirme**). Bu durumda 2 aylık ortalama 45 saati aşmamalıdır.
- Gece çalışma süresi **en fazla 7,5 saat** olabilir (İş Kanunu m. 69).
İş Sağlığı ve Güvenliği
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na göre:
- İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla **yükümlüdür**.
- Risk değerlendirmesi yapılması zorunludur.
- İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirilmelidir.
- İşçilere iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmelidir.
- İş kazası ve meslek hastalığı durumlarında işveren **SGK'ya bildirim** yapmak zorundadır (3 iş günü içinde).
- İşçi, ciddi ve yakın tehlike durumunda **çalışmaktan kaçınma hakkına** sahiptir (6331 m. 13).
Arabuluculuk Zorunluluğu
2018 yılından itibaren iş davalarında **zorunlu arabuluculuk** uygulanmaktadır. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai, yıllık izin ücreti gibi işçi alacakları ile işe iade davaları için önce arabulucuya başvuru zorunludur.
**Arabuluculuk süreci:**
- Başvurudan itibaren **3 hafta** içinde sonuçlandırılır (2 hafta uzatılabilir).
- Arabuluculukta anlaşma sağlanırsa, **icra edilebilirlik şerhi** ile mahkeme kararı niteliği kazanır.
- Anlaşma sağlanamazsa, son tutanakla birlikte mahkemeye başvurulur.
Sık Sorulan Sorular
**Haksız yere işten çıkarıldım, ne yapmalıyım?**
Öncelikle fesih bildirimini yazılı olarak teslim aldığınızdan emin olun. İş güvencesi kapsamındaysanız (30+ işçi, 6+ ay kıdem), 1 ay içinde arabulucuya başvurun. Değilseniz, kıdem ve ihbar tazminatı alacaklarınız için yine arabulucuya başvurun.
**Kıdem tazminatı alamayacağım durumlar nelerdir?**
İstifa (haklı neden olmadan kendi isteğinizle ayrılma), İş Kanunu m. 25/II kapsamında haklı nedenle fesih (ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık), ve 1 yıldan az çalışma hallerinde kıdem tazminatı alınamaz.
**Fazla mesai ücretim ödenmiyor, ne yapabilirim?**
Öncelikle fazla mesai yaptığınızı kanıtlayacak delilleri toplayın (mesaj yazışmaları, e-postalar, tanık beyanları, giriş-çıkış kayıtları). Ardından noter ihtarnamesi ile işvereni uyarabilir veya İş Kanunu m. 24/II-e kapsamında haklı nedenle fesih yaparak kıdem tazminatınızı da alabilirsiniz.
**İşyerinde mobbing'e uğruyorum, ne yapmalıyım?**
Mobbing delillerini toplayın (mesajlar, e-postalar, tanık isimleri, doktor raporları). ALO 170 hattına başvurabilirsiniz. İş sözleşmenizi haklı nedenle feshedip kıdem tazminatı talep edebilir, ayrıca maddi ve manevi tazminat davası açabilirsiniz.
**Yıllık iznimi kullandırmayan işveren hakkında ne yapabilirim?**
Yıllık izin hakkınız anayasal bir haktır. İşveren izin vermezse, İş Kanunu m. 24 kapsamında haklı nedenle fesih yapabilirsiniz. İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin günleri ücret olarak ödenmek zorundadır.